• BIST 89.270
  • Altın 146,921
  • Dolar 3,6543
  • Euro 3,9297
  • İstanbul 13 °C
  • Diyarbakır 7 °C
  • Ankara 3 °C
  • İzmir 11 °C
  • Berlin 11 °C

Erbil/Hewlér Notları-1

Müfit Yüksel

Bugün Irak Bölgesel Kürt Yönetiminin/Irak Kürdistanı'nın payitahtı olan Erbil/Hewlér, çoktandır ziyaret etmek istediğim bir şehirdi. Aynı zamanda, son 20 yılda geçirdiği değişimi merak etmekteydim. Nasip bugünlerdeymiş… Bu hafta başında gazeteci dostumuz Erkam Tufan Aytav'ın davetine icabet ederek iki günlük Erbil seyahati gerçekleştirdik.

Arbela/Erbil Asurlulardan başlayarak, Ninova/Musul'un yanı sıra önemli bir yerleşim merkezi olmuştur. İslam tarihinde özellikle Atabegler'den Zeyneddin Ali Kuçek, takiben oğlu/ Selahaddin Eyyubi'nin komutanlarından Muzafferuddin Gökböri (M.1136-1190) ve kardeşi Zeyneddin Yusuf Yinaltekin zamanlarıında bir hayli gelişme göstermişti. Bugünkü Erbil Kalesi onun döneminde yeni baştan inşâ edilir. Moğol istilasında epeyce harap olan Erbil, daha sonra liva ve kaza merkezi olarak yeniden hayat bulur. 1731'deki Nadir Şah-ı Avşar'ın kuşatmasında şehir ve kalesi bir hayli tahrip edilir. Erbil Kalesi 1849'da esaslı bir tamirattan geçer. Muzafferuddin Gökböri zamanında Aşağı Erbil ve Yukarı Erbil şeklinde iki mahalle şeklinde yapılanmış olan Erbil'in yukarısı kale içinde kalmıştır. Kale içi mahallesi, muhafaza edilmiş olmasına rağmen Aşağı Erbil'den günümüze sadece Muzafferuddin Gökbörî Camii'nin minaresi ulaşabilmiştir. Erbil Kalesinin bulunduğu tepe, tıpkı Konya'daki Alaaddin Tepesi gibi, taş, toprak vs. taşınarak sonradan oluşturulmuştur.

Erbil; tarihte birçok ulema, mutasavvıf ve pek çok önemli şahsiyetlerin de yetiştiği bir merkez olmuştur. Ebu Ahmed Kasım (V. Hicri 489), Abdullah bin Ebi Ahmed Murtaza, Şeyh Kemaleddin El-Erbilî, Eminuddevle El-Erbilî, Ruknuddîn El-Erbîlî, İbnuzzahîr El-Erbilî, Bahaeddin Ali bin İsa El-Erbilî, Bedreddin Muhammed bin Abdullah El-Erbîlî, İbnu'l-Mustevfî Mubarek bin Ahmed Şerefuddin tarihte Erbil'de yetişmiş ulemanın başlıcalarıdır.

19. yüzyılda Erbil'de tekrar bir canlanma olur. Özellikle Berzencî ve Haydarî aileleri ilmi anlamdaki canlanmanın simgesi olur. Yanı sıra Nakşibendiliğin Hâlidiyye kolunun kurucusu Mevlana Hâlid-i Şehrezorî Bağdâdî'nin (Vefatı:1242/1827) -başta Hidayetullah El-Erbilî olmak üzere- hulefası ile Nakşibendiyye-i Hâlidiyye'nin önemli bir merkezi haline gelir. Bizzat Mevlana Hâlid Süleymaniye'den Erbil'e gelerek burada dergâh inşa eder. Daha sonraları ise Hidayettullah El-Erbilî'nin torunu olan Şeyh Es'ad Erbîlî (Vefatı: Menemen 1931) İstanbul'a yerleşinceye kadar burada postnişînlik yapar. Nakşibendiliğin yanı sıra Berzenci koluna bağlı Kadiri dergahları ve Rifaî dergahları da faaliyet göstermiştir. Osmanlı'nın son dönemlerindeki Musul vilâyeti Salnâmelerindeki kayıtlara göre şehirde 2 cami, 10 mescid, 6 medrese, 5 sıbyan mektebi, 1 kışla, 3 hamam bulunmaktaydı. Kaleiçi birkaç yıl öncesine kadar meskun olup, geleneksel yaşam devam etmekteydi. Son dönemde Kaleiçi Barzani yönetimince tümü ile boşaltılmış, UNESCO projesi çerçevesinde restorasyon çalışmaları başlatılmıştır. Kale içinde, Kâdirî Asitanesi olarak kullanılan Cami-i Kebîr ve Şeyh Şerif Tekkesi dışında diğer yapılar -özellikle Mevlâna Hâlid-i Şehrezorî Bağdadî'nin Dergâhı ve Erbilli Şeyh Es'ad'ın Dergâhı- pek harap durumda'dır. (Erbil Tarihi için bakınız: Abbas El-Azzavî, Erbil Fi Muhtelifi'l-Usûr, Yayına Hazırlayan: Muhammed Ali El-Karadağî, Bağdat 2001; Musul Vilâyet Salnâmeleri)

Erbil/Hewlér'in kale içindeki geleneksel yüzü ile kale dışındaki modern yüzü tam bir tezat teşkil etmektedir. 1960'larda, kale dışında bir çarşı ve mahallesi olan Erbil, özellikle son yirmi yıldaki özerk yönetim dolayısıyle hızlı bir gelişme/modernleşme sürecine girmiştir. Artık nüfusu 1,5 milyona ulaşmış olan Erbil, bir şantiye görünümünde… Her tarafta büyük/devasa binalar, alış-veriş merkezleri, 5 yıldızlı oteller, iş merkezleri ve toplu lüks konutlar inşa edilmekte; 30 metrelikten, 60'lığa, 100 metre genişliğe varan uzun/düzenli cadde ve bulvarlar açılmakta...

Erbil, -tıpkı 1930'lar ve 40'larda Filistin'de Tel-Aviv'in inşâ edilmesi gibi- bir başkent ve ticari câzibe merkezi olarak inşa edilmektedir. Modern şehircilik anlamında düzenli bir planlama göze çarpmaktadır. Erbil'deki uluslar arası/modern havaalanı ve otoyollar bunun başlıca göstergesi.

Hatta şehrin ileride Dubai gibi önemli bir ticari merkez olacağı konuşuluyor. Bölgeye Hint kıtası, Mağrip başta olmak üzere çok nüfuslu fakir ülkelerden gelip çalışanların fazlalığı bu iddiayı haklı çıkaracak görüntülerden. Şehrin her tarafına Türkiyeli firmalar damgasını vurmuş durumda,..

Ticaret ve inşaat sektöründe Türkiye'nin ağırlığı görülüyor. Ancak sosyal ve kültürel faaliyetler bazında, Türkiye adına sadece 'Hizmet'in, Erbil'de üniversite başta olmak üzere bölgedeki 30 okul ile geniş çaplı eğitim faaliyetleri göze çarpıyor.

Bölgedeki/Kürdistan'daki imar ve inşâ faaliyetlerinde Erbil/Hewlér'i; Süleymaniye, Dohuk, İmâdiye ve Zaho takip ediyor. Bu merkezlerin, yapılmakta olan otobanlar ve hızlı tren projeleri ile birbirine bağlanması planlanıyor.

Bunun aksine, Erbil başta olmak üzere, maneviyat ve dindarlık adeta dibe vurmuş bir görüntü sergiliyor. Kadınlarda tesettür yok denecek kadar az. Süleymaniye'de ise tesettür hiç yokmuş. 30 yıl öncesine kadar tüm Irak'ın en dindar müslüman topluluğunun ve bölgesinin böylesine hızlı bir sekülerleşme/dinsizleşme sürecine girmiş olması çok şaşırtıcı ve kahredici bir gerçek. Bir zamanlar Nakşibendiliğin ve Kadiriliğin en önemli merkezlerinden biri olan Erbil'de tasavvufî hayat ve tarikatlar da aynı şekilde dibe vurmuş durumda. Müslümanlık bölgeden adeta hicret etme aşamasına gelmiş. Camilerin tümü namaz saatleri dışında kapalı, namaz vakitlerinde ise önemli bir kısmında hiç cemaat yok. Müslümanlık şehirde ve Kürdistan'da adeta güz/hazan mevsimini yaşıyor.

Devam Edecek..

  • Yorumlar 6
    UYARI: Küfür, hakaret, rencide edici cümleler veya imalar, inançlara saldırı içeren, imla kuralları ile yazılmamış
    ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.
    Yazarın Diğer Yazıları
    ÖNE ÇIKANLAR
    Tüm Hakları Saklıdır © 2009 İlke Haber | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
    Tel : 0532 261 34 89