• BIST 97.533
  • Altın 145,781
  • Dolar 3,5801
  • Euro 4,0019
  • İstanbul 17 °C
  • Diyarbakır 14 °C
  • Ankara 11 °C
  • İzmir 13 °C
  • Berlin 19 °C

/-van/ son ekinin yanlış kullanımı

Zana Farqînî

Kürtçe yapım ekleri konusunda gerçekten zengin bir dil. Sadece son eklerle değil aynı zamanda ön ve iç eklerle de kelimeler türetilebiliyor. Ön ve iç eklere nazaran Kürtçede en fazla son ekler bulunmaktadır. Tespit ettiklerime göre sadece Kurmanci lehçesinde iki yüz elinin üzerinde son ek mevcut. Ayriyeten fiil kökünden yararlanarak da isimler türetilebiliyor.

Dilin ihtiyaç duyduğu yeni kelimeler dil hazinesine kazandırılırken baş vurulan yöntemlerden biri de sözcük türetmedir. Bu yöntemin de dilin bünyesinde var olan kurallara, dilin kendi sözcük türetme mantığına uygun olması lazım. Yani her dilde olduğu gibi, Kürtçedeki yapım eklerinin de her birinin ayrı görev ve fonksiyonları var. Türetmeler de bu yapım eklerinin görev ve işlevine uygun olarak yapılması gerekiyor.

Kürtçe, yapım ekleri konusunda zengin olmasına rağmen ne yazık ki bariz yanlışlar yapılıyor ve bu yanlışlar da dilde kendisine yer edinebiliyor. Söz konusu yanlışlardan biri de bilhassa Kurmanci lehçesinde yaygın bir şekilde kullanılan /-van/ son ekidir. Bu yanlışlık da dilcilerden ziyade dil kullanıcılarından, yazar çizer kesiminden kaynaklanıyor. Bu ekin görev ve işlevine bakılmadan neredeyse her ismi fail için joker gibi kullanılıyor.

Niçin yanlış kullanıldığına gelince. Çünkü bu /-van/ son eki, “pan/pandin” fiilinden geliyor. Bu fiil Kirmanckide (Zazakide) “pawiten/pawuten” ve Orta Farsçada ise “paden”dır. Anlamı da beklemek, gözlemek ve gözetlemektir. Süreçle “pan” şekli Kurmancide “van”a, ve Kırmanckîde de “wan” şekline dönüşüp son ek halini almıştır. Örneğin Kurmancide çoban “şivan”, kırmanckide ise “şiwane/şiwune/şune”dir. Tabii Türkçedeki çoban da Farsça olup bu ek de Farsçada /-ban/dır.

Kurmancide bu son ekle türetilmiş isimlerin neredeyse tamamı, bir şeyi üreten, onu yapandan ziyade o işi bekleyen, onu gözleyip gözeten anlamındadır. Elbette /-van/ son ekiyle türetilmiş istisna olan nêçîrvan (avcı), bilûrvan (kavalcı), êzingvan (oduncu) gibi birkaç ismi fail de yok değil. Bizim karşı çıktığımız ise bu ekin kendi görev ve işlevinin dışında kullanılmasıdır. Bir işi yapan, üreten, imal eden kimseler için daha işlek olan “ /-kar/, /-ker/, /-ger, /-er/, /ende/ ve /-ox/ “ gibi son eklerimiz var.

Konumuz olan /-van/ son ekiyle türetilmiş ve bence terk edilmesi gereken yaygın birkaç örnek sözcüğü sunmak istiyorum. Axaftvan (konuşmacı), çalakvan (eylemci), helbestvan (şair), nûçevan (muhabir), temaşevan (seyirci), rojnamevan (gazeteci), siyasetvan (siyasetçi), wêjevan (edebiyatçı)...

Axaftvan, tümden yanlış bir türetmedir. Çünkü Kürtçede fiilin birinci kökünden ve ek yardımıyla da isimler türetilir. Eğer eylemin birinci kökü elverişli değilse o zaman ikinci köke baş vurulur. Oysa “axaftin (konuşmak) fiilinin birinci kökü /axêv/ olup /-er” son ekiyle konuşmacı anlamında olan axêver sözcüğü türetilmiştir. Buna karşın eş anlamlıları olan gotinbêj ve qiseker gibi kelimeler de zaten var.

Bahse konu olan diğer sözcükler için yer darlığından dolayı sadece doğru bulduğumuz formları sunmakla yetineceğiz. Çalakîker/çalakdar/bizavkar, helbestkar, nûçegihan/nûçeguhêz/peyamnêr, temaşekar/temaşeger, rojnameger, siyasetkar/siyasetmedar ve wêjekar...

Değinmeden geçmek istemediğim bir diğer husus da özellikle beşdar (katılımcı) ve guhdar (dinleyici) sözcüklerine /-van/ son ekini ekleme durumudur. Bu affedilmez yanlış da tıpkı Türkçedeki nalbura nalburcu, bakkala da bakkalcı demek gibi bir şey.

Pan/pandin fiilinden gelen /-van/ son ekiyle yapılmış simler genellikle o işe bakan, onu bekleyen ve gözeten anlamını veriyor. Onun için asıl olan yapım eklerini yerli yerinde, doğru bir biçimde kullanmaktır.

Yazarın Diğer Yazıları
ÖNE ÇIKANLAR
Tüm Hakları Saklıdır © 2009 İlke Haber | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : 0532 261 34 89