• BIST 97.859
  • Altın 145,775
  • Dolar 3,5783
  • Euro 3,9984
  • İstanbul 23 °C
  • Diyarbakır 32 °C
  • Ankara 21 °C
  • İzmir 20 °C
  • Berlin 29 °C

Sözcüklerin izinden

Zana Farqînî

Bu köşede ara sıra Türkçe’ye geçmiş bazı Kürtçe sözcükleri ele alıyorum. Bu haftaki yazımı da bu konuya ayırmak istedim. Çünkü sohbetlerde olsun, bana gelen e-maile ve telefonlarda olsun Türkçe’de de kullanılan Kürtçe sözcükler hakkında sorular soruluyor. Eğer Kürtçe’deki kelime Türkçe’de de varsa, dil kullanıcılarda sözcüğün kökeniyle ilgili bir merak oluşmaya başlıyor. Özellikle de arı ve saf bir Kürtçe’yi kullanmak isteyenlerde bu durum daha yaygın. Tabii herkesin elinin altında sözlükler veya sözcüğün kökenini belirten çalışmalar olmadığı için bu konularla alakalı sorulara muhatap oluyoruz.

Bundan dolayı bana gelen sorulardan yola çıkarak hem Kürtçe’de hem de Türkçe’de kullanılan bacenax (bacanak), kor (kör), goşe (köşe), parçe (parça), pergal (pergel), poşman (pişman) ve piyan/piyale (piyale) gibi sözcükleri seçtim.

Sırayla bu sözcükleri irdelemeye başlayalım. Kürtçe’de bacenax (bacanak) sözcüğüyle birlikte eş anlamları olan hevling, hîwer, hevçeng, hevbûk ve hevzava sözcükleri de kullanılıyor. Bacanak sözcüğü “paçe” kelimesi ile “-nak” sonekinden türetilmiş olup Farsça’daki biçimi ise “bacınax”dır. Türkçe’de çokça kullanılan paça da bileşik bir kelime olup “pa” ve “-çe” sonekiyle oluşturulmuş bir kelime. Pa; ayak paçe ise küçük ayak, kasaplık hayvan ayağı demek. Kürtçe’deki paçe, paçik, pancik, paq gibi kelimelerin tümü de “pa” yani ayak ve bacakla alakalı sözcüklerdir. İşte söz konusu sözcük zamanla bu dillerde çeşitli formlara bürünmüş.

Kürtçe’de “kor, kore, kwîr” şeklinde telaffuz edilen kör sözcüğü Farsça’da “kûr”, Pehlevice’de ise “kor” şeklindedir. Türk Dil Kurumu bu sözlüğün kökenini Farsça diye belirtmişken “bacanak”ınki Türkçe olarak gösterilmiş. Köşe kelimesi Kürtçe’de “goşe”, Farsça’da “gûşeü” ve Avesta’da ise “goaşa” şeklindedir. Türkçe sözlüklerde kökenin Farsça diye belirtilen sözcüğün “goş” (kulak) ve “-e” soneki yardımıyla türetildiğini iddia edenler var.

Türetilmiş bir isim olan parça sözcüğü de Kürtçe ve Farsça’da “parçe” olarak geçiyor. “Par”, pay anlamında olup “-çe” ise sonektir. Kürtçe’de yalın haldeki “par” kelimesi, başka soneklerle de türetilmiştir; parî (parçacık, lokma/sokum) ve part (otuz taneden oluşan şey, hisse) gibi. Türkçe sözlüklerde Farsça kökenli olduğu ileri sürülen pergelin Kürtçesi “pergal” olup düzen ve araç anlamındadır. Farsça’daki formları ise “pergar” ve “pergal”dır. Pişman sözcüğünün Kürtçe formları “poşman/poşîman/pêşîman” iken Farsçaları ise “peşîman” ve “peşêman” şeklinde. Kelimenin “paşê” sözcüğü ile “-man” sonekinden oluşuğuna dair bir genel kanıdan söz etmek gerekiyor. Şarap bardağı, içki kadehi olarak tarif edilen piyale sözcüğünün kökenine gelince, Türkçe sözlüklerde Farsça diye gösteriliyor. Söz konusu kelime ise Kürtçede hem “piyale” hem de “piyan” şeklinde mevcut. Zira Kürtçe’de “l” ve “n” sesleri birbirleriyle değişebiliyor. Örneğin nivistin (uyumak) fiilinden gelen yatak anlamındaki “nivîn” sözcüğü bazı ağızlarda “livîn” şeklinde telaffuz ediliyor. O yüzden “piyale” sözcüğünü bazı ağızlarda “piyan”a dönüşmüştür. Kürtçe’de piyan’dan “-ok” sonekiyle türetilmiş “piyanok” var. Küçük bardak, küçük tas anlamında olan bu kelime daha çok Cizre gibi yörelerde karşımıza çıkıyor.

Haliyle Kürtçe kabul edilmediği için Türk Dil Kurumu’nun sözlüğü ve diğer Türkçe sözlükler Türkçe’ye geçen Kürtçe sözcükleri köken olarak ya Farsça ya Türkçe ya da halk ağzı diye gösteriyorlar. Evet Kürtçe ve Farsça İrani dil grubuna mensup iki akraba dil, bundan dolayı da birçok ortak sözcükleri var. Direkt Farsça4dan Türkçe’ye geçmiş sözcükler olduğu gibi Kürtçeden de ona geçmiş sözcükler var. Sözcüğün morfolojik yapısı ile telaffuzuna bakarak gerçeği rahatlıkla görebiliriz. Yeter ki önyargılı olmayalım.

Yazarın Diğer Yazıları
ÖNE ÇIKANLAR
Tüm Hakları Saklıdır © 2009 İlke Haber | İzinsiz ve kaynak gösterilmeden yayınlanamaz.
Tel : 0532 261 34 89